Dhageystayaal, ku soo dhowaada barnaamijkeenna toddobaadlaha ah ee “Caafimaadkaaga iyo Adiga”, barnaamij aan toddobaad kasta ku soo qaadan doonno xanuunnada iyo xaaladaha caafimaad ee bulshada si weyn u saameeya.
Barnaamijkeenna waxaan kaga hadli doonnaa waxa xanuunku yahay, astaamaha lagu garto, waxyaabaha sababa ama kordhiya khatartiisa, sida looga hortagi karo, iyo goorta ay muhiim tahay in qofku raadsado talo ama daryeel caafimaad.
Maanta waxaan ku bilaabaynaa xanuun ay dad badan magaca yaqaannaan, balse aan dhammaantood si fiican u fahmin.
Waa dhiig-karka.
Waa maxay dhiig-karku?
Dhiiggu wuxuu ku wareegaa jirka isagoo maraya xididdada dhiigga. Marka wadnuhu dhiigga riixayo, wuxuu sameeyaa cadaadis ku dhaca darbiyada xididdadaas.
Haddii cadaadiskaasi uu si joogto ah uga sarreeyo heerka caafimaad ahaan la aqbali karo, waxaa loo yaqaan dhiig-kar, ama hypertension.
Dhiig-karku ma aha xaalad qofka lagu ogaan karo iyadoo la eegayo wejigiisa ama muuqaalka qofka. Qofku wuu caafimaad-qabi karaa muuqaal ahaan, haddana wuxuu yeelan karaa dhiig-kar.
Taasi waa sababta mararka qaar loogu yeero “xanuunka aamusan.”
Maxaa ka dhigaya dhiig-karka mid khatar ah?
Mid ka mid ah waxyaabaha ugu muhiimsan ee dhiig-karka laga ogaado waa in qofku mararka qaar uusan lahayn wax calaamad ah.
Qof ayaa shaqadiisa qabsan kara, socon kara, cuni kara, seexan kara, oo dareemi kara inuu caafimaad qabo, iyadoo haddana cadaadiska dhiiggiisu sareeyo.
Haddii dhiig-karku muddo dheer sarreeyo oo aan la ogaan ama aan si fiican loo xakameyn, wuxuu dhaawici karaa xubno muhiim ah oo jirka ka mid ah.
Waxaa ka mid noqon kara:
- Wadnaha
- Maskaxda
- Kelyaha
- Indhaha
- Xididdada dhiigga
Sidaas darteed, ogaanshaha hore iyo xakamaynta dhiig-karku waa arrin aad muhiim u ah.
Astaamaha lagu arki karo
Dhiig-karka badanaa calaamad cad ma laha.
Laakiin marka cadaadiska dhiiggu aad u sarreeyo, qofka waxaa laga yaabaa inuu la kulmo madax-xanuun, aragti dhibaato, neefsashada oo ku adkaata, xanuun laabta ah ama calaamado kale.
Waxaa muhiim ah in la fahmo in calaamadahan aysan si gaar ah u caddeynayn dhiig-kar. Xanuunno kale ayaa sababi kara.
Sidaa darteed, calaamad keliya laguma xaqiijin karo dhiig-kar. Cabbirka cadaadiska dhiigga ayaa muhiim ah.
Yaa khatar ugu jira dhiig-karka?
Dhiig-karku qof walba wuu ku dhici karaa, laakiin waxaa jira arrimo kordhin kara khatarta.
Waxaa ka mid ah:
Milix badan: Cunto milix badan leh waxay kordhin kartaa khatarta dhiig-karka dadka qaarkood.
Miisaan xad-dhaaf ah: Miisaanka badan wuxuu kordhin karaa culayska saaran wadnaha iyo nidaamka xididdada dhiigga.
Dhaqdhaqaaq la'aan: Jimicsi la'aanta iyo fadhi badan waxay kordhin karaan khatarta.
Sigaarka: Sigaarku wuxuu dhaawacaa xididdada dhiigga wuxuuna kordhiyaa khatarta cudurrada wadnaha iyo xididdada.
Khamriga oo badan: Isticmaalka khamriga oo xad-dhaaf ah wuxuu kordhin karaa dhiig-karka.
Da'da: Khatartu waxay guud ahaan kordhaysaa marka da'du sii korodho.
Hidde-sideyaasha iyo taariikhda qoyska: Qofka ay qoyskiisa ku badan yihiin dhiig-karka wuxuu yeelan karaa khatar sare.
Sidee lagu ogaadaa dhiig-karka?
Habka ugu muhiimsan waa in cadaadiska dhiigga la cabbiro.
Cabbirka cadaadiska dhiigga wuxuu leeyahay laba tiro.
Tirada sare waxaa loo yaqaan systolic, halka tirada hoose loo yaqaan diastolic.
Marka tusaale ahaan la yiraahdo 120/80, labada tiro waxay tilmaamayaan laba marxaladood oo kala duwan oo cadaadiska dhiigga ah.
Laakiin hal cabbir oo keliya mar walba kuma filna in qof lagu yiraahdo wuxuu qabaa dhiig-kar.
Cadaadiska dhiiggu wuu is beddeli karaa iyadoo ay sabab u yihiin xaaladda qofka, waqtiga, dhaqdhaqaaqa, walbahaarka iyo arrimo kale.
Sidaas darteed, haddii cabbirku sareeyo, waxaa muhiim ah in si habboon loo qiimeeyo oo loo raaco talada xirfadle caafimaad.
Sidee looga hortagi karaa ama loo xakameyn karaa?
Waxaa jira tallaabooyin badan oo qofku qaadi karo si uu u yareeyo khatarta dhiig-karka ama uga caawiyo xakamayntiisa.
Marka koowaad: Yaree milixda.
Cuntooyinka aadka loo warshadeeyo iyo qaar ka mid ah cuntooyinka diyaarsan waxay yeelan karaan milix badan.
Marka labaad: Cun cunto caafimaad leh.
Khudaarta, miraha, digirta, badarka caafimaadka leh iyo cuntooyinka nafaqo leh ayaa qayb ka noqon kara cunto caafimaad leh.
Marka saddexaad: Dhaqdhaqaaq samee.
Socod joogto ah iyo jimicsi ku habboon xaaladda qofka waxay muhiim u noqon karaan caafimaadka wadnaha iyo xakamaynta cadaadiska dhiigga.
Marka afraad: Ilaali miisaanka caafimaadka leh.
Haddii qofku leeyahay miisaan xad-dhaaf ah, hoos u dhigistiisa si tartiib ah waxay caawin kartaa caafimaadka guud iyo xakamaynta dhiig-karka.
Marka shanaad: Jooji sigaarka.
Joojinta sigaarku waxay faa'iido weyn u leedahay wadnaha, xididdada dhiigga iyo caafimaadka guud.
Marka lixaad: Haddii daawo laguu qoray, si sax ah u qaado.
Qofka qaba dhiig-kar oo dhakhtar ama xirfadle caafimaad u qoray daawo waa inuusan iskiis u joojin ama u beddelin daawada.
Goorma ayay xaaladdu degdeg tahay?
Dhageystayaal, waxaa jira calaamado aan habboonayn in la iska sugo.
Haddii qof uu yeesho xanuun daran oo laabta ah, neefsashada oo aad ugu adkaata, miyir-beel, wareer daran, hadalka oo ku adkaada, wejiga ama gacanta/lugta oo hal dhinac ka daciifta, ama aragga oo si lama filaan ah u xumaada, waa in si degdeg ah loo raadsadaa daryeel caafimaad.
Gaar ahaan haddii calaamaduhu si lama filaan ah u bilaabmaan, waxaa muhiim ah in aan la sugin.
Khalad ay dad badani aaminsan yihiin
Waxaa jira fikrad ay dad badan qabaan oo ah:
“Haddii aanan wax calaamad ah dareemayn, dhiig-kar ma qabo.”
Taasi sax ma aha.
Dhiig-karku mararka qaar wuxuu jiri karaa iyadoo qofku uusan dareemin wax calaamad ah.
Sidaas darteed, qofka oo caafimaad dareemaya macnaheedu ma aha in cadaadiska dhiiggiisu hubaal caadi yahay.
Farriinta toddobaadkan
Dhageyste, caafimaadkaaga ha ku salayn oo keliya sida aad maanta dareemayso.
Mararka qaar jirku wuxuu leeyahay dhibaato aan weli kuu muuqan.
Cabbir cadaadiska dhiiggaaga, faham natiijada, oo haddii uu sareeyo raac talada xirfadle caafimaad.
Xasuusnow: ka-hortaggu wuxuu ka wanaagsan yahay in la sugo ilaa dhibaato caafimaad ay soo baxdo.
Gunaanad
Dhageystayaal, halkaas ayay ku soo dhammaanaysaa qaybteennii ugu horreysay ee “Caafimaadkaaga iyo Adiga.”
Maanta waxaan ka hadalnay dhiig-karka: waxa uu yahay, sababta loogu yeero xanuunka aamusan, astaamaha laga yaabo in la arko, waxyaabaha kordhiya khatartiisa, sida loo ogaado iyo tallaabooyinka lagu xakameyn karo.
Toddobaadka soo socda waxaan idiin soo qaadi doonnaa xanuun kale oo bulshada si weyn u saameeya, waxaana mar kale ku eegi doonnaa si fudud oo faahfaahsan.
Ilaa qaybta xigta, caafimaad qaba, caafimaadkaagana ilaali.
intaas waxaa inoogu eg barnaamijka caafimaadka ee adiga iyo caafimaadkaaga oo idiinka imanaya Radio Hormuud kolding.